Με μια Ματιά
Ο πατέρας Παύλος πραγματεύεται την ορθότητα της ύπαρξης του Εσταυρωμένου πίσω από την Αγία Τράπεζα, αντικρούοντας ισχυρισμούς περί καινοτομίας και παπικής προέλευσης.
Η θέα του Εσταυρωμένου θεωρείται αναγκαία για την πνευματική ανάβαση, καθώς υπενθυμίζει τα Πάθη του Χριστού και καλλιεργεί την συμμετοχή του πιστού στο Θείο Δράμα.
Τι σημαίνει η φράση “Πρόσχωμεν τα άγια τοις αγίοις”;
Η φράση αυτή, που ψάλλεται κατά την Θ. Λειτουργία, μας καλεί να δώσουμε προσοχή στα άγια, ενώ ο ιερέας υψώνει το Σώμα του Χριστού. Σύμφωνα με τον Άγιο Συμεών Θεσσαλονίκης, ο ιερέας υψώνει το Σώμα μέχρι τον Εσταυρωμένο, βλέποντας έτσι τον Χριστό και στους δύο: ψηλά, εσταυρωμένο πίσω από την Αγία Τράπεζα, και χαμηλά, μέσα στο Άγιο Δισκάριο.
Ποια είναι η ερμηνεία της θέσης του Σταυρού;
Ο ιερός ναός συμβολίζει τον Παράδεισο, η Αγία Τράπεζα βρίσκεται στο κέντρο του και πίσω της βρίσκεται το ξύλο της ζωής, ο Εσταυρωμένος Χριστός. Η θέα του Εσταυρωμένου υπενθυμίζει την θυσία Του, καθαγιάζει τα μάτια μας και μας βοηθά στην πνευματική ανύψωση.
Δείτε το βίντεο
Τι Λένε οι Άγιοι για τον Εσταυρωμένο
Οι Άγιοι μαρτυρούν ότι η παρουσία του Εσταυρωμένου πίσω από την Αγία Τράπεζα είναι μια παράδοση που χρονολογείται από πολύ παλιά. Συγκεκριμένα, αναφέρεται η μαρτυρία:
- Αγίου Ιωάννη Χρυσοστόμου (4ος αιώνας): Και ο Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος αναφέρεται στην ύπαρξη Σταυρού πίσω από την Αγία Τράπεζα.
- Αγίου Ιγνατίου Κωνσταντινουπόλεως (8ος-9ος αιώνας): Ο βίος του Αγίου Ιγνατίου αναφέρει την ύπαρξη Σταυρού κρεμασμένου πάνω από την Αγία Τράπεζα.
- Αγίου Ιωάννη Δαμασκηνού (8ος αιώνας): Ο Άγιος Ιωάννης τονίζει την σημασία της προσκύνησης του Σταυρού, τονίζοντας ότι η παρουσία του συμβόλου σημαίνει και την παρουσία του Χριστού.
- Υποστηρίζει ότι η απεικόνιση του Εσταυρωμένου πάνω στον Σταυρό είναι η πιο αρμόζουσα μορφή.
- Συνδέει τον Σταυρό πίσω από την Αγία Τράπεζα με το ξύλο της ζωής στον Παράδεισο.
- Βίου των Αγίων Συμεών και Γεωργίου του εν Λέσβω (9ος αιώνας): Μαρτυρείται η ύπαρξη καρφωμένου Σταυρού πάνω από την Αγία Τράπεζα.
- Αγίου Γερμανού Β' Κωνσταντινουπόλεως: Ο Άγιος Γερμανός υποστηρίζει ότι βλέποντας τον Σταυρό, εννοούμε και τον Εσταυρωμένο.
- Αγίου Συμεών Θεσσαλονίκης (15ος αιώνας): Ο Άγιος Συμεών μαρτυρεί ότι η παράδοση του Εσταυρωμένου πίσω από την Αγία Τράπεζα υπήρχε πολύ πριν τον 15ο αιώνα.
- Περιγράφει την τοποθέτηση του Σταυρού πίσω από την Αγία Τράπεζα ως μέρος της αρχαίας λειτουργικής πρακτικής.
- Επιπλέον, παρομοιάζει τον ναό με τον Παράδεισο, την Αγία Τράπεζα με το κέντρο του και τον Εσταυρωμένο με το ξύλο της ζωής.
- Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου (18ος αιώνας): Στο Πηδάλιο, παρουσιάζεται εικονογραφία κάτοψης αρχαίου ναού με Σταυρό πίσω από την Αγία Τράπεζα.
- Ευχολόγιο του 1730: Στο κεφάλαιο περί σταυροπηγίου, αναφέρεται η τοποθέτηση του Σταυρού πίσω από την Αγία Τράπεζα κατά την καθιέρωση ναού.
Η Ιστορική Θεμελίωση και οι Μαρτυρίες των Αγίων Πατέρων
Η παρουσία του Εσταυρωμένου πίσω από την Αγία Τράπεζα αποτελεί μια αρχαία και βαθιά ριζωμένη παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας, η οποία εκτείνεται πολύ πέρα από τις λανθασμένες εντυπώσεις περί όψιμης δυτικής επίδρασης. Η παλαιότερη γραπτή μαρτυρία για την ύπαρξη του Σταυρού πίσω από το θυσιαστήριο αποδίδεται στον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο, ο οποίος γεννήθηκε το 349 μ.Χ. και απεβίωσε το 407 μ.Χ., επιβεβαιώνοντας ότι η πρακτική αυτή ανάγεται ήδη στον 4ο αιώνα. Κατά τον 9ο αιώνα, συγκεκριμένα μεταξύ των ετών 798 και 877 μ.Χ., ο βίος του Αγίου Ιγνατίου Κωνσταντινουπόλεως κάνει ρητή αναφορά σε σταυρό που βρισκόταν κρεμασμένος υπεράνω της Αγίας Τραπέζης. Παράλληλα, οι βίοι των Αγίων Συμεών και Γεωργίου της Λέσβου, κατά την περίοδο 863-865 μ.Χ., περιγράφουν έναν σταυρό καρφωμένο στο «υπερθεν κιβώριο» της Αγίας Τραπέζης, ενισχύοντας την ιστορική συνέχεια της πρακτικής.
Ο Άγιος Συμεών Θεσσαλονίκης, ο οποίος κατέγραψε την αρχαία λειτουργική πράξη πριν από τον 15ο αιώνα, σημειώνει στα «Άπαντά» του ότι ο ιερέας λαμβάνει τον τίμιο σταυρό που ίσταται όπισθεν του ιερού θυσιαστηρίου. Σύμφωνα με τον Άγιο, ο ιερός ναός λειτουργεί ως ένας άλλος Παράδεισος, όπου η Αγία Τράπεζα βρίσκεται στο μέσον και ο Σταυρός συμβολίζει το Ξύλο της Ζωής. Όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά: «Ο ιερός ναός είναι αληθώς άλλος παράδεισος… καθότι ως παράδεισος έχει εις το μέσον του βήματος στο ιερό θυσιαστήριο το ξύλο της ζωής αυτόν το χριστό ιερουργούντος σταυρό του τον πανάγιον».
Συνοψίζοντας, οι Άγιοι μαρτυρούν την μακραίωνη παράδοση της τοποθέτησης του Εσταυρωμένου πίσω από την Αγία Τράπεζα, συνδέοντάς την με την προσκύνηση του Χριστού, τα Πάθη Του και την έννοια του ξύλου της ζωής στον Παράδεισο.
Ο Συμβολισμός του Σταυρού και η Πνευματική Θεωρία
Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός τονίζει την αναγκαιότητα της προσκύνησης του συμβόλου του Σταυρού, υποστηρίζοντας ότι όπου υπάρχει το σύμβολο, εκεί βρίσκεται και ο ίδιος ο Χριστός. Κατά τον Δαμασκηνό, δεν υφίσταται ουσιαστική διαφορά ανάμεσα σε έναν σταυρό που φέρει την απεικόνιση του Κυρίου και σε έναν που δεν την έχει, καθώς ο Σταυρός εικονίζει το Ξύλο της Ζωής που φυτεύτηκε από τον Θεό στον Παράδεισο. Η θέα του Εσταυρωμένου λειτουργεί ως μέσο για την άνοδο από τα σωματικά στα νοητά, καθώς η σωματική όραση των παθών του Χριστού οδηγεί στην πνευματική θεωρία.
Ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας επισημαίνει τη σημασία του να βλέπουν οι πιστοί με τα μάτια τους τα πάθη του Χριστού, ώστε να μην τα σκέφτονται μόνο με τον νου. Η θέα του Εσταυρωμένου πίσω από την Αγία Τράπεζα, ο οποίος φαίνεται ολόκληρος, προκαλεί κατάνυξη και καθαγιάζει τους οφθαλμούς των πιστών. Ο Άγιος Γερμανός ο Β’ Κωνσταντινουπόλεως προσθέτει ότι όταν βλέπουμε τον Σταυρό, εννοούμε μαζί του και τον Εσταυρωμένο, καθώς ο Σταυρός είναι το σημείο του Υιού του Ανθρώπου. Η Ζ’ Οικουμενική Σύνοδος κατοχυρώνει αυτή την πρακτική, ορίζοντας ότι η θέα των εικόνων και του Σταυρού οδηγεί στη μνήμη και τον πόθο του πρωτοτύπου.
Λειτουργική Πρακτική και η Θέση του Εσταυρωμένου
Στη λειτουργική ζωή, ο Εσταυρωμένος κατέχει κεντρική θέση, καθώς ο ιερέας και ο λαός ατενίζουν προς την Ανατολή, όπου δεσπόζει το σύμβολο της θυσίας. Κατά τη στιγμή της ύψωσης του Τιμίου Δώρου, ο ιερέας, εκφωνώντας το «Πρόσχωμεν τα Άγια τοις Αγίοις», υψώνει το σώμα του Χριστού προς τον Εσταυρωμένο που βρίσκεται από πίσω. Ο Άγιος Συμεών Θεσσαλονίκης εξηγεί ότι ο ιερέας σχηματίζει τον σταυρό με το άγιο σώμα στο δισκάριο, βλέποντας ταυτόχρονα τον Εσταυρωμένο ψηλά, μια θεωρία που περιγράφεται ως η πλέον θαυμαστή, καθώς ο υψηλός Θεός εμφανίζεται ταπεινός για χάρη του ανθρώπου.
Η διάταξη των αντικειμένων πάνω στην Αγία Τράπεζα είναι καθορισμένη με τέτοιο τρόπο ώστε να μην παρεμποδίζεται η θέα του Εσταυρωμένου. Το Ευαγγέλιο τοποθετείται πλαγιαστά και τα καντήλια χαμηλά, ώστε, όπως αναφέρει ο Άγιος Συμεών, να φαίνεται καθαρά ο Δεσπότης που θυσιάζεται. Ο Μακαριστός Επίσκοπος Αυγουστίνος Καντιώτης περιγράφει τη διάταξη σημειώνοντας ότι ο Τίμιος Σταυρός βρίσκεται στο μέσον, με τα εξαπτέρυγα δεξιά και αριστερά, ενώ στο βάθος του ιερού βήματος δεσπόζει ο Εσταυρωμένος, μπροστά από τον οποίο καίει η ακοίμητη κανδήλα με καθαρό έλαιο.
Η Κατάρριψη του Μύθου περί Παπικής Προέλευσης και η Μεταρρύθμιση του 18ου Αιώνα
Υπάρχει η εσφαλμένη αντίληψη ότι ο Εσταυρωμένος εισήχθη στην Αγία Τράπεζα τον 18ο αιώνα από τους Παπικούς. Η πραγματικότητα είναι ότι η καινοτομία που σημειώθηκε κατά τα μέσα του 18ου αιώνα και τις αρχές του 19ου αιώνα δεν αφορούσε την ύπαρξη του Σταυρού, αλλά τον τύπο του αποσπώμενου σώματος του Κυρίου. Με πρωτοβουλία του Οικουμενικού Πατριαρχείου και του Πατριαρχείου Αντιοχείας, εισήχθη στην Ελλάδα ο σταυρός όπου το σώμα του Χριστού μπορεί να αφαιρεθεί, προκειμένου να εξυπηρετείται με μεγαλύτερη παραστατικότητα η τελετή της Αποκαθήλωσης.
Στην Εκκλησία της Αντιόχειας, η τελετή της Αποκαθήλωσης με τον αποσπώμενο Εσταυρωμένο υφίστατο ήδη από τον 11ο αιώνα. Μάλιστα, τα χέρια ορισμένων τέτοιων σωμάτων είναι κατασκευασμένα με μηχανισμό που επιτρέπει το δίπλωμά τους προς τα κάτω κατά την τελετή. Πριν από αυτή την αλλαγή, οι σταυροί πίσω από την Αγία Τράπεζα ήταν είτε ζωγραφισμένοι είτε απλοί, αλλά η παρουσία τους ήταν αδιάλειπτη και τεκμηριωμένη από το Πηδάλιο του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου, το οποίο περιλαμβάνει κάτοψη αρχαίου ναού με τον σταυρό σε αυτή τη θέση. Συνεπώς, η απομάκρυνση του Εσταυρωμένου σήμερα δεν αποτελεί επιστροφή στην παράδοση, αλλά αυθαίρετη αλλοίωση μιας πρακτικής που οι Πατέρες θέσπισαν για να θυμίζουν το «ξύλο της ζωής» στον επίγειο παράδεισο της Εκκλησίας.