Δείτε το βίντεο
Ο πατέρας Παύλος αντλεί υλικό κυρίως από ένα κείμενο του Πατέρα Σεραφείμ Ρόουζ, με τίτλο «Η Πνευματική Πλάνη και δύο βασικές μορφές της», και από τη διδασκαλία του Αγίου Ιγνατίου Μπριαντσιανίνωφ, καθώς και από ομιλία του πατρός Αθανασίου Μυτιληναίου.
Εισαγωγή στην Έννοια της Πλάνης
Η έννοια της πλάνης είναι θεμελιώδης στην Ορθόδοξη ασκητική διδασκαλία. Η ομιλία υπογραμμίζει ότι βρισκόμαστε στην «εποχή της πλάνης», καθιστώντας το θέμα εξαιρετικά επίκαιρο. Είναι αξιοσημείωτο ότι, σε αντίθεση με την Ορθοδοξία, η ιδέα της πλάνης απουσιάζει εντελώς στον Προτεσταντισμό και τον Καθολικισμό, οι οποίοι μάλιστα παρήγαγαν το χαρισματικό κίνημα. Αυτή η απουσία εξηγεί γιατί μια τόσο φανερή πλάνη μπόρεσε να κερδίσει τέτοιο κύρος στους ψευδοχριστιανικούς κύκλους.
Ο Νικολάι Μπερντιάεφ ως Παράδειγμα Πλάνης
Ως παράδειγμα πλανεμένου ανθρώπου και χαρισματικής προσωπικότητας αναφέρεται ο Ρώσος φιλόσοφος Νικολάι Μπερντιάεφ (γεννημένος το 1874 και αποβιώσας το 1948). Ο πατέρας του ήταν αξιωματικός στον τσαρικό στρατό, ενώ η μητέρα του ήταν μισή Γαλλίδα και μισή Ρωσίδα. Μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον γεμάτο φιλοσοφικές τάσεις, διδάχθηκε τον υλισμό και τον αθεϊσμό, και επηρεάστηκε βαθιά από στοχαστές όπως ο Ιμάνουελ Καντ, ο Αρτούρ Σοπενάουερ και ο Φρειδερίκος Νίτσε. Επίσης, αγαπούσε πολύ τον Ντοστογιέφσκι.
Η Ρωσική Εκκλησία τον αφόρισε λόγω του βιβλίου του «Οι Φωτοσβέστες του Πνεύματος», το οποίο εκδόθηκε το 1913. Το κείμενο αυτό ήταν επικριτικό για την τότε επικείμενη Σύνοδο της Ρωσικής Εκκλησίας, οδηγώντας στην καταδίκη του και επηρεάζοντας την ακαδημαϊκή του σταδιοδρομία στο Πανεπιστήμιο της Μόσχας. Ο Μπερντιάεφ έγραψε και άλλα βιβλία εναντίον του Χριστιανισμού, εμμένοντας στον «Καντιανό μαρξισμό». Ο ίδιος θεωρούσε τον εαυτό του προφήτη, με την ικανότητα να προφητεύει. Παρότι είχε ορθόδοξο υπόβαθρο, ο Νικολάι Μπερντιάεφ θεωρούσε απολύτως ουσιώδες ότι στη «νέα εποχή του Αγίου Πνεύματος» δεν θα υπήρχε πλέον ασκητική κοσμοθεωρία.
Η δυσφορία με την άσκηση, δηλαδή με την πνευματική ζωή, πηγάζει από το ότι αυτή περιέχει ένα ισχυρό όπλο: την προσευχή. Στην ουσία, πολεμούν την προσευχή. Ο διάβολος, ο οποίος είναι ο «πατέρας της πλάνης», καθώς αυτός πλάνεψε πρώτος τους πρωτόπλαστους στον Παράδεισο, δεν ενδιαφέρεται για το πού βρίσκεται κάποιος, αλλά αν προσεύχεται. Η πρώτη πλάνη, λοιπόν, συνέβη μέσα στον Παράδεισο. Δεδομένου ότι ο Κήπος της Εδέμ είναι προτύπωση της Εκκλησίας, συμπεραίνεται ότι οι περισσότερες πλάνες συμβαίνουν μέσα στην Εκκλησία.
Μορφές Πλάνης εντός της Εκκλησίας
Μία από τις μορφές πλάνης που εκδηλώνονται εντός της Εκκλησίας είναι η προσκόλληση στον «τύπο» χωρίς την ουσία. Για παράδειγμα, το να τηρεί κάποιος αυστηρά ένα πρόγραμμα προσευχής ή άλλων πρακτικών (π.χ., “στις 300 αυτό, στις 5:00 εκείνο, στις 600 αυτό”) χωρίς όμως να νιώθει ειλικρινά αυτά που κάνει. Αυτό οδηγεί στην απώλεια της ουσίας, της προσευχής. Αυτή η πλάνη, η τυπολατρία , δημιουργεί βάρος και φόβο μήπως γίνει κάτι λάθος.
Η Ορθόδοξη ασκητική κοσμοθεωρία παρέχει το μοναδικό μέσο με το οποίο οι άνθρωποι, έχοντας λάβει το Άγιο Πνεύμα με το βάπτισμα και το χρίσμα, μπορούν να συνεχίσουν να το αποκτούν στη ζωή τους. Διδάσκει επίσης πώς να διακρίνει κανείς την πνευματική πλάνη και να φυλάγεται από αυτήν. Ο λόγος που πολλοί άνθρωποι σήμερα πέφτουν σε πλάνη είναι η έλλειψη ορθόδοξης ασκητικής ζωής ή, με έναν πιο απλουστευτικό τρόπο, η απουσία σωστής προσευχής, αν και η ορθόδοξη ασκητική περιλαμβάνει πολλά περισσότερα.
Η «νέα πνευματικότητα», την οποία ο Νικολάι Μπερντιάεφ ονειρεύτηκε και για την Ορθόδοξη Εκκλησία και την οποία ουσιαστικά ασκεί η «χαρισματική αναζωπύρωση» (ένα κίνημα που εμφανίστηκε στη Ρωσία), έχει εντελώς διαφορετικό θεμέλιο. Φαίνεται να είναι μια απάτη υπό το φως της Ορθόδοξης ασκητικής διδασκαλίας. Δεν υπάρχει χώρος για αυτές τις δύο αντιλήψεις στο ίδιο πνευματικό σύμπαν. Για να αποδεχθεί κανείς τη νέα πνευματικότητα και τη χαρισματική αναζωπύρωση, πρέπει να απορρίψει τον Χριστιανισμό. Αντιστρόφως, για να παραμείνει κάποιος Ορθόδοξος Χριστιανός, πρέπει να απορρίψει τη χαρισματική αναζωπύρωση, η οποία αποτελεί παραχάραξη της Ορθοδοξίας.
Δύο Βασικές Μορφές Πνευματικής Πλάνης (κατά τον Άγιο Ιγνάτιο Μπριαντσιανίνωφ)
Για την απόλυτη κατανόηση της πλάνης, η διδασκαλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας βασίζεται κυρίως στις διαμορφώσεις του 19ου αιώνα από τον Επίσκοπο Ιγνάτιο Μπριαντσιανίνωφ, έναν σύγχρονο Ορθόδοξο πατέρα. Ο Πατέρας Σεραφείμ Ρόουζ αντλεί από τον πρώτο τόμο των «Επιλεγμένων Έργων» του Αγίου Ιγνατίου τις δύο βασικές μορφές πλάνης.
Η Πρώτη Μορφή: Η Θεαματική Πλάνη
Η πρώτη και πιο θεαματική μορφή πλάνης προκύπτει όταν ένα άτομο μοχθεί για μια υψηλή πνευματική κατάσταση ή πνευματικά οράματα χωρίς να έχει πρώτα καθαρθεί από τα πάθη και χωρίς να επαναπαύεται στη δική του κρίση. Σε μια τέτοια κατάσταση, ο διάβολος προσφέρει σπουδαία οράματα. Αυτό συμβαίνει τόσο σε μοναχούς (“ρασοφόρους”) όσο και σε λαϊκούς. Παραδείγματα αποτελούν άνθρωποι που ισχυρίζονται ότι είδαν τον Χριστό, την Παναγία, ή έναν άγιο. Η ομιλία τονίζει ότι είναι εύκολο για τον διάβολο να παρασύρει, διότι οι άνθρωποι συχνά θεωρούν ότι θα το καταλάβουν.
- Το Παράδειγμα του Αγίου Νικήτα, Επισκόπου Νοβογκρόντ
Ο Άγιος Νικήτας, κάποτε επίσκοπος του Νοβογκρόντ (μια πόλη της Ρωσίας), εισήλθε απροετοίμαστος στην ερημική ζωή, παρά τις αντίθετες συμβουλές του πνευματικού του. Σύντομα άκουσε μια «φωνή» να προσεύχεται μαζί του. Κατόπιν, ο υποτιθέμενος «Κύριος» μίλησε στον Νικήτα και του έστειλε έναν υποτιθέμενο «άγγελο» για να προσεύχεται στη θέση του. Ο Νικήτας έλαβε εντολή να διαβάζει βιβλία αντί να προσεύχεται και να διδάσκει όσους έρχονταν σε αυτόν. Πράγματι, έτσι έκανε, βλέποντας πάντα τον «άγγελο» να προσεύχεται δίπλα του. Οι άνθρωποι ήταν έκπληκτοι από την πνευματική του σοφία και τα «δωρήματα του Αγίου Πνεύματος» που φαινόταν να κατέχει, συμπεριλαμβανομένων προφητειών που πάντα εκπληρώνονταν.Αυτό συνέβη επειδή ο Άγιος Νικήτας, εκείνη την περίοδο, είχε κρυφή υπερηφάνεια. Ο Θεός επιτρέπει την εκπλήρωση τέτοιων προφητειών, ώστε όσοι πιστέψουν στον πλανεμένο (αντί να δοκιμάζουν τα πνεύματα, όπως συμβουλεύει ο Άγιος Ιωάννης ο Ευαγγελιστής), να πέσουν ακόμα πιο χαμηλά λόγω της απιστίας τους. Η εξαπάτηση του Νικήτα αποκαλύφθηκε όταν οι πατέρες του μοναστηριού έμαθαν για την αποστροφή του προς την Καινή Διαθήκη, η οποία περιέχει την νίκη του Χριστού επί του διαβόλου. Παρόλα αυτά, ο Νικήτας μπορούσε να αναφέρει απέξω την Παλαιά Διαθήκη, παρόλο που δεν την είχε διαβάσει ποτέ. Μέσω των προσευχών των πατέρων, ο Νικήτας μετανόησε. Τα «θαύματά» του σταμάτησαν, και αργότερα άρχισε η γνήσια αγιότητα.
- Το Παράδειγμα του Αγίου Ισαάκ των Σπηλαίων του Κιέβου
Παρόμοια περίπτωση είναι αυτή του Αγίου Ισαάκ των Σπηλαίων του Κιέβου. Σε αυτόν εμφανίστηκε ο υποτιθέμενος «Χριστός» με υποτιθέμενους «αγγέλους». Όταν ο Ισαάκ γονάτισε μπροστά τους χωρίς να κάνει το σημείο του σταυρού (ένα βασικό μέσο διάκρισης), οι δαίμονες απέκτησαν εξουσία επάνω του. Αφού χόρεψαν μαζί του μανιασμένα, τον παράτησαν μισοπεθαμένο. Και αυτός, αργότερα, έφτασε στη γνήσια αγιότητα.Αυτά τα παραδείγματα καταδεικνύουν ότι ο διάβολος μπορεί να πάρει οποιαδήποτε μορφή, ακόμα και του Χριστού. Υπάρχουν πολλές παρόμοιες περιπτώσεις όπου υποτιθέμενοι Χριστοί και άγγελοι εμφανίστηκαν σε ασκητές, παρέχοντας εκπληκτικές δυνάμεις και δωρεές του Αγίου Πνεύματος, οι οποίες συχνά οδηγούσαν τελικά τους παραπλανημένους ασκητές σε παράνοια ή αυτοκτονία.
-
Συμπέρασμα: Η Υπερηφάνεια και η Άρνηση Διόρθωσης
Όταν κάποιος που ισχυρίζεται ότι έχει δει ένα τέτοιο όραμα ενημερωθεί ότι αυτό δεν έχει σχέση με τον Χριστό, τους αγίους ή τους αγγέλους, τότε εξανίσταται. Αμέσως ανάβει η υπερηφάνεια του, λέγοντας: «Μα εγώ το είδα». Αναφέρεται ένα παράδειγμα όπου ο πατέρας Παύλος όταν αποκάλυψε σε ένα άτομο που είχε δει όραμα ότι ήταν έργο του διαβόλου, αυτό το άτομο αντέδρασε με θυμό και έπαψε να του μιλά. Η ερώτηση για το αν έκανε τον σταυρό του ή αν το όραμα περιλάμβανε κάτι για το παρόν ή το μέλλον είναι καθοριστική.
Η Δεύτερη Μορφή: Η Λιγότερο Θεαματική Πλάνη
Η δεύτερη μορφή πνευματικής πλάνης είναι λιγότερο θεαματική και δεν προσφέρει στα θύματά της σπουδαία οράματα, αλλά μόνο θρησκευτικά συναισθήματα. Αυτό συμβαίνει, όπως έχει γράψει ο Επίσκοπος Μπριαντσιανίνωφ, όταν η καρδιά επιθυμεί και αγωνίζεται για άγια και θεϊκά αισθήματα ενώ είναι εντελώς ακατάλληλη για αυτά.
- Προϋποθέσεις για να πέσει κάποιος σε αυτήν την πλάνη:
Οποιοσδήποτε δεν έχει συντετριμμένο και ταπεινωμένο πνεύμα (ο Θεός δεν αποστρέφεται την συντετριμμένη και ταπεινωμένη καρδιά). Επίσης, όσοι αναγνωρίζουν οποιοδήποτε είδος πλεονεκτήματος ή αξίας στον εαυτό τους, λέγοντας: «Έχω αξία εγώ στον εαυτό μου», «Εγώ έχω τον Θεό», «Εγώ ξέρω τι θέλει ο Θεός», «Εγώ είμαι ο μόνος Ορθόδοξος επί της γης», κ.λπ.. Επιπλέον, όσοι δεν τηρούν σταθερά τη διδασκαλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, αλλά πιστεύουν στη δική τους αυθαίρετη κρίση («Εγώ πιστεύω με τον τρόπο μου. Έτσι νομίζω») ή έχουν ακολουθήσει μια μη ορθόδοξη διδασκαλία, βρίσκονται σε αυτή την κατάσταση πλάνης. -
Το Παράδειγμα της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας και του «Θωμά του Κέμπις»
Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία διαθέτει ολόκληρα πνευματικά εγχειρίδια γραμμένα από ανθρώπους που βρίσκονταν σε αυτή την κατάσταση. Ως παράδειγμα αναφέρεται το περίφημο βιβλίο «Μίμηση Χριστού» του Θωμά του Κέμπις. Ενώ η Ορθόδοξη διδασκαλία έχει τη δική της «μίμηση Χριστού» γραμμένη από τους Πατέρες της Εκκλησίας, το βιβλίο του Κέμπις είναι διαφορετικό. Ο Άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσιανίνωφ λέει ότι σε αυτό το βιβλίο κυριαρχεί και αναπνέει μέσα από τις σελίδες ο υποκριτικός ζήλος του κακού πνεύματος, κολακεύοντας και μεθώντας τον αναγνώστη. Αυτό φέρνει στο νου την συμβουλή του Αποστόλου Παύλου προς τον Τιμόθεο να μην λέει τίποτα που θα «κνήθει τα αυτιά» (θα τα γαργαλάει), αλλά να λέει το σωστό χωρίς να κολακεύει.Το βιβλίο του Κέμπις καθοδηγεί τον αναγνώστη σε απευθείας επικοινωνία με τον Θεό, χωρίς εξαγνισμό (δηλαδή, χωρίς μετάνοια στην Ορθόδοξη διδασκαλία). Αυτό οδηγεί τους σαρκικούς ανθρώπους σε έκσταση, δόνηση και μέθη που αποκτάται χωρίς δυσκολία, χωρίς αυταπάρνηση, χωρίς μετάνοια, και χωρίς σταύρωση της σάρκας με τα πάθη και τις επιθυμίες. Αυτό έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την επιστολή του Αποστόλου Παύλου προς Γαλάτας (5:24) που λέει: «Οἱ δὲ τοῦ Χριστοῦ τὴν σάρκα ἐσταύρωσαν σὺν τοῖς παθήμασι καὶ ταῖς ἐπιθυμίαις». Οι μαθητές του Χριστού, σύμφωνα με τον Απόστολο Παύλο, έχουν σταυρώσει τον παλιό σαρκικό άνθρωπο μαζί με τα πάθη και τις αμαρτωλές επιθυμίες. Εάν ζούμε με το Πνεύμα, πρέπει να πορευόμαστε και να συμπεριφερόμαστε σύμφωνα με όσα μας διδάσκει το Άγιο Πνεύμα (Γαλ. 5:25).
Ένας ασκητής που κοπιάζει να ανάψει στην καρδιά του την αγάπη για τον Θεό, ενώ παραμελεί τη μετάνοια, και καταβάλλει προσπάθεια να επιτύχει ένα συναίσθημα ηδονής και έκστασης, επιτυγχάνει ακριβώς το αντίθετο: έρχεται σε κοινωνία με τον Σατανά και μολύνεται με μίσος για το Άγιο Πνεύμα. Χωρίς αυτογνωσία, αυτοκριτική και μετάνοια, δεν υπάρχει πνευματική πρόοδος. Ο άνθρωπος που δεν μετανοεί δεν αλλάζει. Όποιος δεν έχει πνευματικό πατέρα στον οποίο να εξομολογείται όλους τους λογισμούς του, ακόμα και τους μικρούς ή τους φαινομενικά θεάρεστους, κινδυνεύει από την πλάνη, δηλαδή να πέσει στην πνευματική πλάνη ότι είναι καλύτερος από τους άλλους.
Η Βαθύτερη Έννοια της Πλάνης και η Σημασία της Διάκρισης
Ο τίτλος «Πλανώντες και Πλανώμενοι» προέρχεται από τον Απόστολο Παύλο και μια ομιλία του πατρός Αθανασίου Μυτιληναίου, που εκφωνήθηκε στην Ιερά Μονή Κομνηνίου Λαρίσης το 1997. Ο Απόστολος Παύλος αναφέρει: «Πονηροί δε άνθρωποι και γότες προσκόψουσιν επί το χείρων πλανώντες και πλανώμενοι» (Β΄ Τιμόθεον 3:13). Ο πατήρ Αθανάσιος Μυτιληναίος εξηγεί ότι ο «γόης» δεν είναι μόνο ο μάγος με τη συνηθισμένη έννοια, αλλά εκείνος που μαγεύει ή γοητεύει με την ομορφιά του, την εξυπνάδα του, ή τον τρόπο του. Τέτοιοι άνθρωποι, που δεν χρησιμοποιούν τα χαρίσματά τους για το καλό του εαυτού τους και της Εκκλησίας (διότι κάθε χάρισμα πρέπει να χρησιμοποιείται προς όφελος και των δύο), θα έχουν «αρνητική προκοπή», θα γίνονται χειρότεροι. Κατά κανόνα, αυτός που πλανάται, πλανάται και ο ίδιος, κάτι που μπορεί να θεωρηθεί και ως αμοιβή του. Το σχήμα «πλανώντες και πλανώμενοι» υπήρξε και θα υπάρχει πάντοτε, γι’ αυτό οφείλουμε να μάθουμε πώς να στεκόμαστε, ώστε να μην βρεθούμε μέσα σε ένα δαιμονικό πλέγμα.
Η πλάνη είναι μια μέθοδος. Κανείς δεν μπορεί να πετύχει κάτι που θέλει χωρίς μια μέθοδο, χωρίς να πλανήσει. Αυτή τη μέθοδο, που πρωτοδίδαξε ο διάβολος, χρησιμοποιούν οι πονηροί άνθρωποι ως όργανά του. Η πλάνη είναι γνώρισμα πονηρού ανθρώπου.
Για να γίνει διάκριση, αν κάποιος εκφράσει μια άποψη που αποδειχθεί λάθος και το αναγνωρίσει μετά από εξέταση, ζητώντας συγγνώμη, τότε το ζήτημα λήγει. Όμως, ο πονηρός άνθρωπος, που έχει πατέρα τον διάβολο, θα ανακατέψει την αλήθεια με το ψέμα. Αυτοί οι «δαιμονισμένοι» πονηροί άνθρωποι ασκούν την πλάνη για να πετύχουν κάτι ή να ανατρέψουν καταστάσεις.
Ο Απόστολος Παύλος προειδοποιεί (προς Εφεσίους 4:14): «ἵνα μηκέτι ὦμεν νήπιοι, κλυδωνιζόμενοι καὶ περιφερόμενοι παντὶ ἀνέμῳ τῆς διδασκαλίας ἐν τῇ κυβείᾳ τῶν ἀνθρώπων, ἐν πανουργίᾳ πρὸς τὴν μεθοδείαν τῆς πλάνης». Δεν πρέπει να είμαστε πια παιδιά, «κλυδωνιζόμενοι» (σαν πλοίο που κλυδωνίζεται) και να «περιφερόμαστε σε κάθε άνεμο διδασκαλίας». Δεν πρέπει να πιστεύουμε τα πάντα, όπως συμβαίνει με ψεύτικες προφητείες περί πείνας μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία ή προφητείες για τον πόλεμο Ισραήλ-Ιράν. Αντίθετα, πρέπει να προσέχουμε τα αληθινά σημάδια του καιρού, όπως το γεγονός ότι ορισμένοι Ισραηλίτες ραβίνοι πλέον λένε ανοιχτά ότι ο Χριστός είναι Θεός.
Η ομιλία τονίζει επίσης την ανάγκη να μην πανικοβαλλόμαστε και να μην συσσωρεύουμε αγαθά, ξεχνώντας τους συνανθρώπους μας, όπως συνέβη όταν έγινε ο βομβαρδισμός στη Ρωσία και ο κόσμος πήγε στα σούπερ μάρκετ να μαζέψει τροφές σαν να μην υπάρχει αύριο. Η πλάνη είναι μια μέθοδος που χρησιμοποιείται με πανουργία. Οι άνθρωποι που κατέχουν το ψεύδος και θέλουν να το διαδώσουν, επειδή νομίζουν ότι έχουν συμφέρον, οπωσδήποτε θα καταφύγουν στην απάτη και την πλάνη. Αυτοί είναι οι «ψιθυριστές» και «διαδότες» που αναφέρει ο Απόστολος Παύλος στην προς Ρωμαίους επιστολή του.
Συμβουλές για Προστασία από την Πλάνη
Συνοψίζοντας, η ομιλία τονίζει τη σημασία της προσήλωσης στη διδασκαλία της Εκκλησίας και όχι σε προσωπικές απόψεις. Οι καιροί είναι πονηροί και απαιτούν μεγάλη προσοχή για την ψυχή. Υπάρχει πιθανότητα να συναντήσουμε ακόμα και ρασοφόρους που, με όμορφα λόγια, επιδιώκουν την απώλεια ψυχών, ενώ ταυτόχρονα να παραβλέπουμε ταπεινούς λαϊκούς που εκφράζουν την αλήθεια, όπως τον μακαριστό θεολόγο Νικόλαο Σωτηρόπουλο. Το θέμα της πλάνης είναι σοβαρότατο και έχει πολλές πτυχές.